Moje dziecko
Rozwój kontaktów społecznych małego dziecka
Zdzisława Hutorowicz
psycholog dziecięcy
Instytut Zdrowia Psychicznego i Rozwoju Osobowości
Początkiem i podstawą rozwoju kontaktów społecznych dziecka jest umiejętność wchodzenia w kontakt z matką i rodzicami. Związek dziecka z rodzicami, a szczególnie z matką, staje się wzorcem dla pozostałych związków z innymi ludźmi.
Już noworodek słucha naszego głosu, patrzy na nas. Próbuje reagować na nasze mówienie do niego, na nasze uśmiechy, głaskanie, tulenie, karmienie. Rusza ustami, wysuwa język i rusza główką. Nawiązuje z nami kontakt wzrokowy.
Trzymiesięczne i czteromiesięczne niemowlę odwraca głowę w naszym kierunku, gdy słyszy nasz głos patrzy celowo na przemawiającą osobę. Zaczyna odróżniać głos domowników, np. ojca, rodzeństwa. Uśmiecha się na powitanie. Rozpoznaje osoby, które się nim opiekują. Nie lubi zostawać samo. Wtedy marudzi, płacze. Przestaje, gdy się do niego podchodzi.
Mając pięć miesięcy dziecko obserwuje innych ludzi. Wstydzi się obcych i odwraca główkę. Do komunikowania służy mu: gaworzenie, gruchanie, popiskiwanie, śmiech, płacz, minki i gesty.
Półroczny maluch jeszcze nie używa słów, ale w coraz większym stopniu używa gestykulacji , np. wyciąga rączki, kiedy chce, by wziąć go na ręce. Czasami okazuje lęk przed obcymi.
Od siódmego do dziewiątego miesiąca życia zaczyna nawiązywać kontakty z innymi dziećmi, poprzez przyglądanie się, wyciąganie ręki w ich kierunku i dotykanie. Najchętniej bawi się w „kosi kosi łapki” i „sroczka kaszkę gotowała”, bo to zabawa z drugą osobą. Lubi przebywać z matką i okazuje jej swoje uczucia, chwytając ją za rękę, przytulając się, uśmiechając.
Do ukończenia pierwszego roku niemowlę zaczyna się celowo porozumiewać. Adresuje swoje uśmiechy i gaworzenie do konkretnych osób. Wyraźnie próbuje nawiązać rozmowę. Zna swoje imię i rozumie słowo „nie”. Zaczyna posługiwać się interakcjami społecznymi dla rozwiązania problemów, z którymi nie potrafi poradzić sobie samo, np. trzymając pustą butelkę kieruje ją w naszą stronę, aby ja napełnić. Okazuje uczucia mocno przytulając się do nas. Zna już pewne zwyczaje społeczne typu „pa-pa”i całowanie się. Uczy się współuczestnictwa i dzielenia się zabawą, między innymi tego, jak czekać na swoją kolej podczas zabawy. Naśladuje inne dzieci. Jest skłonne do zawierania przyjaźni i jest życzliwie nastawione wobec innych.
Kolejne sześć miesięcy (12-18 miesięcy) przynosi dalsze, duże zainteresowanie dorosłymi i chęć ich naśladowania. Dziecko lubi spotkania towarzyskie, śledzi przebieg rozmowy. Wypowiada jedno lub dwa słowa ze zrozumieniem. Umie prosić i powstrzymuje się przed czynnością na dźwięk słowa „nie”. Stara się pomagać w różnych czynnościach domowych, ubieraniu i rozbieraniu się. Okazuje miłość rodzicom, zwierzętom i lalkom.
Osiemnastomiesięczne dziecko używa do komunikowania się kilkunastu słów i prostych dwuwyrazowych zdań, np. „tata da”, „nie dam”, ,,nie ma”. W dalszym ciągu jednak reaguje na więcej słów niż ich wypowiada. Ma wiele do powiedzenia, ale brakuje mu słów. Ulubionym słowem jest „nie”. Okazuje złość, która trwa krótko, ze względu na wąski zakres uwagi.
Dwulatek rozróżnia kto jest właścicielem zabawki, co nie eliminuje skłonności rywalizacyjnych i trudności dzielenia się z innymi. Stara się narzucić innym swoją wolę. Może reagować atakami złości i zachowywać się agresywnie. Chce być niezależne, ale jednocześnie poszukuje aprobaty dorosłych.
Trzylatek używa słowa „tak” równie często jak dotąd używał słowa „nie”. Lubi się dzielić. Jest nastawiony na współpracę. Ludzie są ważni. Lubi zawierać przyjaźnie i chętnie ustępuje. Okazuje współczucie, gdy ktoś cierpi.